ప్రమద- ఇందిరా ధనరాజ్ గిర్

ప్రమద

ఇందిరా ధనరాజ్ గిర్

-నీరజ వింజామరం 

ఆమె ఒక సంపన్నమైన రాజకుటుంబంలో పుట్టింది.

ఒక విప్లవ కవిని ప్రేమించి పెళ్ళి చేసుకుంది. బహుభాషా కోవిదురాలు.

కవిత్వం చెప్పడంలో అందె వేసిన చేయి. ఒకే  ఇంట్లో ఇద్దరు కవులు ఉండకూడదని తనకు ప్రాణమైన కవిత్వాన్ని వదిలేసింది. ఇలా పరస్పర భిన్నాలను తన వ్యక్తిత్వంలో ఇమడ్చుకున్న అద్భుత మహిళ శ్రీమతి ఇందిరా దేవి ధనరాజ్ గిర్.

శ్రీమతి ఇందిరా దేవి ధనరాజ్ గిర్ భారతీయ సాహిత్య రంగంలో, ముఖ్యంగా ఉర్దూ మరియు ఆంగ్ల కవిత్వంలో ఒక విశిష్టమైన పేరు. హైదరాబాద్ సంస్థానపు వైభవాన్ని, సంస్కృతిని పుణికిపుచ్చుకున్న ఆమె, ఆధునిక కాలంలో అరుదైన విదుషీమణిగా గుర్తింపు పొందారు.

ఇందిరా దేవి ధనరాజ్ గిర్1930లో హైదరాబాద్‌లోని ఒక అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన, ధనిక రాజకుటుంబంలో జన్మించారు. ఆమె తండ్రి రాజా నరహరి ప్రసాద్ ధనరాజ్ గిర్. ధనరాజ్ గిర్ కుటుంబం నిజాం కాలంలోనే కాకుండా, భారతదేశం మొత్తంలో అత్యంత సంపన్న వ్యాపార మరియు భూస్వామ్య కుటుంబాల్లో ఒకటిగా పేరు పొందింది. హైదరాబాద్‌లోని ప్రసిద్ధ ‘జ్ఞాన బాగ్ ప్యాలెస్’ ఆమె పుట్టిల్లు.

రాజకుటుంబీకుల మధ్య పెరగడం వల్ల ఆమె బాల్యం ఎంతో వైభవంగా సాగింది. అయితే, విలాసాల కంటే విద్య మరియు జ్ఞానంపై ఆమెకు మక్కువ ఎక్కువ. ఆమె బాల్యం నుండే బహుభాషా కోవిదురాలిగా ఎదిగారు. తెలుగు, హిందీ, ఇంగ్లీష్‌తోపాటు ఉర్దూభాష పై ఆమెకు అపారమైన పట్టు ఏర్పడింది. అప్పటి హైదరాబాద్ సంస్కృతిలో భాగంగా ఉన్న ఉర్దు కవిత్వం పై  ఆమెకు అభిమానం ఏర్పడింది. ప్యాలెస్‌కు వచ్చే గొప్ప కవులు, పండితుల సాంగత్యంలో ఆమె విజ్ఞానం పరిమళించింది.

హైదరాబాద్ గంగా-జమున తహజీబ్ (హిందూ-ముస్లింల సమైక్య సంస్కృతి)ను కాపాడటం ఆమె జీవిత ధ్యేయంగా ఉండేది.

ఇందిరా దేవి గారు కేవలం రచయిత్రి మాత్రమే కాదు, ఆమె ఒక కళా ప్రేమికురాలు. ఆమెకు ఫోటోగ్రఫీ అంటే ప్రాణం. ఆ రోజుల్లోనే అరుదైన కెమెరాలతో ప్రకృతిని, మనుషులను బంధించేవారు. ఆమె కళాఖండాలను, పురాతన వస్తువులను సేకరించడంలో మక్కువ చూపేవారు. ఆమెకు తోటపని అంటే చాలా ఇష్టం. రాజకుమారి హోదాలో ఉన్నా, మొక్కలతో సంభాషించడం, వాటిని స్వయంగా చూసుకోవడం ఆమెకు ఎంతో ఆనందాన్ని ఇచ్చేది.

ఆమె ఉర్దూ మరియు ఆంగ్ల భాషలలో అద్భుతమైన కవిత్వం రాశారు. ఆమె కవిత్వంలో లోతైన తాత్వికత, ప్రేమ మరియు సమాజం పట్ల బాధ్యత కనిపిస్తాయి. నిజాం కాలపు వైభవాన్ని చూసిన ఆమె, మారుతున్న కాలంలో పాత సంస్కృతి, సంప్రదాయాలు కనుమరుగవ్వడం చూసి ఎంతో ఆవేదన చెందేవారు. ఆ బాధ ఆమె కవిత్వంలో కూడా కనిపిస్తుంది. ఆమె రాసిన ‘పార్ట్రిడ్జెస్ ఇన్ ది గోల్డెన్కేజ్’ (Partridges in the Golden Cage) వంటి పుస్తకాలు ఆమె అంతరంగాన్ని, రాజసం వెనుక ఉన్న సున్నితత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

ఆమె ముఖ్యమైన రచనలు:

1. Ablaze (కవితా సంపుటి): ఇది ఆమె అత్యంత ప్రసిద్ధ ఆంగ్ల కవితా సంపుటి.
2. Partings in Mimosa: ఈ పుస్తకం ఆమెలోని సున్నితమైన కవయిత్రిని ప్రపంచానికి చాటింది.
3. The Wind-Sweetened Memory:తన జ్ఞాపకాలను, పాత హైదరాబాద్ వైభవాన్ని ఇందులో పొందుపరిచారు.
4. ఉర్దూ కవిత్వం: ఆమె అనేక గజల్స్ మరియు నజమ్ లు రాశారు. ఉర్దూ సాహిత్యంలో ఆమె చేసిన కృషికిగాను పలువురు దిగ్గజ కవుల ప్రశంసలు అందుకున్నారు.

సాహిత్య రంగంలో ఆమె చేసిన సేవలకు గాను అనేక గౌరవాలు ఆమెను వరించాయి.

ఆమె ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీలో చురుకైన పాత్ర పోషించారు. భారత ప్రభుత్వం ఆమెను గౌరవిస్తూ ప్రతిష్టాత్మకమైన పురస్కారాలతో సత్కరించింది. ఆమె కేవలం కవయిత్రిగానే కాకుండా, భారతీయ సాహిత్యంలో అత్యున్నతమైన ‘జ్ఞానపీఠ్’ పురస్కార ఎంపిక కమిటీలో సభ్యురాలిగా వ్యవహరించారు. హైదరాబాద్‌లోని సాహితీ సభలకు ఆమె కేంద్ర బిందువుగా ఉండేవారు. అనేకమంది వర్ధమాన కవులను ఆమె ప్రోత్సహించారు.

ఇండో-ఆంగ్లియన్ కవయిత్రిగా గుర్తింపు పొందిన ఆమె, 1973లో సాహిత్య రంగంలో నోబెల్ బహుమతికి నామినేట్ అయ్యారు. ప్రముఖ తెలుగు కవి గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ భార్యగా, నిజాం కాలం నాటి వారసత్వానికి ప్రతీకగా ఆమె తెలుగు సాహిత్య మరియు సామాజిక రంగాల్లో చెరగని ముద్ర వేశారు.

తన పూర్వీకుల ఆస్తి అయిన జ్ఞాన బాగ్ ప్యాలెస్‌ను కేవలం నివాసంగానే కాకుండా, ఒక సంస్కృతికి ప్రతీకగా ఆమె కాపాడారు. ఆమె నివసించిన జ్ఞానబాగ్ప్యాలెస్ ఒక గొప్ప సాంస్కృతిక నిలయం. ఆమె ఇంట్లో నిరంతరం సాహితీ చర్చలు జరుగుతుండేవి. జయప్రకాష్ నారాయణ వంటి రాజకీయ నాయకుల నుండి మగ్దూం మొహియుద్దీన్ వంటి విప్లవ కవుల వరకు అందరూ ఆమె ఆతిథ్యాన్ని పొందినవారే. అక్కడ ప్రపంచ ప్రఖ్యాత కవులు, కళాకారులు (ఉదాహరణకు ఎం.ఎఫ్. హుస్సేన్ వంటి వారు) తరచూ సమావేశమయ్యేవారు. ఆమె జీవితమే ఒక సాహిత్య చర్చా వేదికగా సాగేది.

ఇందిరా దేవి గారి వివాహ ప్రస్థానం సాహితీ చరిత్రలో ఒక మధుర ఘట్టం. ఆమె ప్రసిద్ధ తెలుగు కవి, కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీత గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మగారిని వివాహం చేసుకున్నారు.

ఒక రాజవంశీయురాలు, ఒక విప్లవాత్మక భావాలున్న కవిని వివాహం చేసుకోవడం ఆ కాలంలో ఒక సంచలనం. వీరిద్దరికలయిక కేవలం వ్యక్తిగతమైనదే కాదు, సాహిత్యపరంగా కూడా ఎంతో గొప్పది. శేషేంద్ర శర్మ గారి ప్రతిభను ప్రపంచానికి పరిచయం చేయడంలో ఆమె కీలక పాత్ర పోషించారు.

ఆమె జీవితంలో అత్యంత విషాదకరమైన విషయం ఆమె భర్త,  గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మగారి మరణం. వారిద్దరి మధ్య ఉన్నది కేవలం దాంపత్య బంధమే కాదు, అదొక గొప్ప సాహిత్య అనుబంధం. ఆయన మరణం తర్వాత ఆమె చాలా కాలం ఒంటరితనానికి గురయ్యారు.

శేషేంద్ర శర్మ గారి మరణానంతరం ఆయన అముద్రిత రచనలను సేకరించి, వాటిని పుస్తక రూపంలో తెచ్చేందుకు ఆమె ఎంతో శ్రమించారు.

ఆమె హైదరాబాద్‌లోని తన నివాసమైన చారిత్రక ‘జ్ఞాన్‌ బాగ్‌ ప్యాలెస్’ (Gyan Bagh Palace) లో తుదిశ్వాస విడిచారు. 95 ఏళ్ల వయసున్న ఆమె గత కొంతకాలంగా వృద్ధాప్య సంబంధిత అనారోగ్య సమస్యలతో బాధపడుతూ 2026, జనవరి 13వ తేదీన మరణించారు.

ఇందిరా దేవి ధనరాజ్ గిర్ ఒక వ్యక్తి కాదు, ఒక శకం. ఆమెలో ఒక మహారాణి రాజసం, ఒక సామాన్యురాలి వినయం, ఒక కవయిత్రి సున్నితత్వం మిళితమై ఉండేవి. తెలుగు, ఉర్దూ సంస్కృతులను అనుసంధానించిన వారధిగా ఆమె చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతారు. ఆధునిక మహిళలకు ఆమె ఒక గొప్ప స్ఫూర్తిప్రదాత.

ఆమె జీవితం మనకు నేర్పే పాఠం ఏమిటంటే—సిరిసంపదలకంటే అక్షరం గొప్పదని, అధికారం కంటే సంస్కృతి శాశ్వతమని.

*****