ప్రమద- జిలానీ బాను

ప్రమద

జిలానీ బాను

-నీరజ వింజామరం 

అక్షరాల ద్వారా మాట్లాడిన మౌన విప్లవం

జిలానీ బాను ఇక లేరు.
ఈ వాక్యం చదివిన క్షణంలోనే మనకు ఒక లోటు తెలుస్తుంది — అది కేవలం ఒక రచయిత్రి మరణం కాదు; ఒక సున్నితమైన స్వరం మౌనమైందన్న భావన. కానీ ఆమె అక్షరాలు మాత్రం మౌనమవ్వలేదు. అవి ఇంకా మనలో మాట్లాడుతూనే ఉన్నాయి — మెల్లగా, లోతుగా, ప్రశ్నలతో.

ఈ నెల ఆమె జ్ఞాపకార్థం ఈ స్మారక వ్యాసం. ఇది నివాళి మాత్రమే కాదు; ఆమె సాహిత్యాన్ని, ఆమె మౌన విప్లవాన్ని మరోసారి మన ముందుంచే ప్రయత్నం.

కొందరు  రచయితలు కాలంతో పాటు ప్రయాణిస్తారు.
కొంతమంది కాలాన్నే ప్రశ్నిస్తారు.
జిలానీ బాను మాత్రం కాలాన్ని ఆపి, దాని హృదయ స్పందనను వినిపించిన రచయిత్రి.

సాహిత్యం కొందరి చేతుల్లో అలంకారం అవుతుంది.
మరికొందరి చేతుల్లో అది ఆయుధంగా మారుతుంది.
జిలానీ బాను చేతుల్లో మాత్రం సాహిత్యం ఒక అంతర్ముఖ విప్లవం గా రూపుదిద్దుకుంది — నిశ్శబ్దంగా.

జిలానీ బాను సాహిత్యాన్ని ఒక వాక్యంలో చెప్పాలంటే — మౌనానికి ఇచ్చిన ఒక  స్వరం.

జిలానీ బాను ఒక సాహిత్యాభిమాన కుటుంబంలో 1936 లో జన్మించారు. ఆమె తండ్రి కూడా సాహిత్యంతో అనుబంధం కలిగినవారే. చిన్ననాటి నుంచే ఇంట్లో పుస్తక వాతావరణం ఉండేది. సాహిత్యం, కవిత్వం, చర్చలు — ఇవన్నీ ఆమె ఎదుగుదలలో భాగమయ్యాయి.

ఆమె వివాహానంతరం కూడా రచనను ఆపలేదు. కుటుంబ బాధ్యతల మధ్య రచయిత్రిగా ఎదిగింది. ఇది ఆమె రచనల్లో మహిళా పాత్రలకు వచ్చిన లోతైన అవగాహనకు కారణమైంది. 1960ల నుంచి ఉర్దూ కథా రచయిత్రిగా గుర్తింపు పొందిన జిలానీ బాను రచనలు సామాజిక వాస్తవికత (social realism)తో పాటు అంతర్ముఖ విశ్లేషణ (psychological insight)ను మిళితం చేసిన అరుదైన ఉదాహరణలు.

హైదరాబాద్ పాతబస్తీ నేపథ్యం ఆమె రచనలకు ప్రాణం పోసింది. హైదరాబాద్ పాతబస్తీ గల్లీల్లో, పుట్టిన ఆమె రచనలు, ఒక సమాజపు అంతరంగాన్ని మన ముందుంచుతాయి. ముస్లిం మహిళల జీవితం, వారి కలలు, కట్టుబాట్లు, మౌన వేదనలు — ఇవన్నీ ఆమె కథల్లో కేవలం అంశాలు కావు; ప్రాణం పోసుకున్న అనుభవాలు. ఆమె రచనల్లో హైదరాబాద్ జీవనం కేవలం ఒక నేపథ్యం మాత్రమే కాదు — అది ఒక పాత్ర. ఆ నగరపు సంస్కృతి, భాష, మానవ సంబంధాలు — అన్నీ ఆమె  కథల మధ్య జీవిస్తాయి.

ఆ గల్లీలు, ఆ ఇళ్ళు , మేడలు, ఆ ముసుగు వెనుక జీవితం — ఇవన్నీ ఆమె కథల్లో సజీవంగా కనిపిస్తాయి. మతం, సంప్రదాయం, కుటుంబ వ్యవస్థ — ఇవన్నీ కలిసి ఒక మహిళ జీవితాన్ని ఎలా నిర్మిస్తాయో, ఎలా నిర్బంధిస్తాయో ఆమె తన రచనల్లో ఎంతో సున్నితంగా చూపించారు.

జిలానీ బాను రచనల ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఆమె బాధితుల మౌనానికి గొంతుక నిచ్చిందికానీ ఆ మౌనం గొంతు చించుకోదు. ఆమె కథల్లో మహిళలు సంప్రదాయ బంధనాల్లో చిక్కుకున్నవారు. వారు గట్టిగా అరవరు. వారు వీధుల్లోకి రారు. గట్టిగా నినాదాలు చేయరు ; వారు తమలోని సంఘర్షణను మెల్లగా మన ముందుంచుతారు. వారి పోరాటం బాహాటంగా ఉండకపోవచ్చు, కానీ అది చాలా లోతైనది. ఆమె కథల్లో కనిపించే మహిళలు కేవలం బాధితులు , బలహీనులు కాదు. వారు ఆలోచిస్తారు. సందేహిస్తారు. ప్రశ్నిస్తారు. కొన్నిసార్లు మౌనంగా తిరుగుబాటు చేస్తారు.

వారు లోలోపల నుంచి మారిపోతారు. ఆ మార్పే అసలు విప్లవం అని జిలానీ బాను మనకు నేర్పింది.

ఆమె చెప్పిన ప్రతి మాట, చదివే మనసును కదిలిస్తుంది. తెరల వెనుక జీవించే మహిళల భావోద్వేగాలను, కుటుంబం–సమాజం మధ్య నలిగిపోతున్న వ్యక్తిత్వాలను, తన ఆమె అక్షరాల ద్వారా వెలుగులోకి తీసుకొచ్చింది.

జిలానీ బాను కథలు చదివితే, అవి కేవలం సాహిత్య సృజనలుగా కాకుండా సామాజిక పత్రాలుగా (సోషల్ డాక్యుమెంట్స్) అనిపిస్తాయి. మతం, సంప్రదాయం, లింగ వివక్ష, పేదరికం — ఇవన్నీ ఆమె కథల్లో సహజంగా కలిసిపోతాయి. తీర్పులు చెప్పకుండా, ప్రశ్నలు వేస్తుంది. సమాధానాలు ఇవ్వకుండా, ఆలోచింపజేస్తుంది.

జిలానీ బాను భాష కఠినంగా, అలంకారభరితంగా ఉండదు. అదే ఆమె బలం. సాధారణ మాటలతోనే ఆమె అసాధారణ భావాలను చెప్పగలదు. ఉర్దూ మాధుర్యం, తెలుగు సహజత్వం — రెండింటి మేళవింపు ఆమె వాక్యాల్లో కనిపిస్తుంది. ఉర్దూ–తెలుగు మేళవింపుతో వచ్చిన ఆ భాష, ఆమె కథలకు ప్రత్యేక గుబాళింపును ఇస్తుంది. అది పాతబస్తీ జీవన గంధం.

జిలానీ బాను ప్రధానంగా ఉర్దూ భాషలో రచనలు చేశారు. ఆ రచనలు తర్వాత తెలుగు సహా ఇతర భారతీయ భాషల్లోకి అనువాదమయ్యాయి.

ఆమె కథల్లో ప్రధానంగా కనిపించే అంశాలు మహిళా అస్తిత్వం, కుటుంబంలో అణచివేత, మత–సాంప్రదాయ పరిమితులు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ కోసం మౌన పోరాటం.

ఆమె రచనాశైలిలో ఒక ప్రత్యేకత ఉంది — ఆమె  తీర్పు ఇవ్వదు. పాత్రలపై కోపం చూపదు. సమాజాన్ని బహిరంగంగా దూషించదు. కానీ కథ ముగిసేసరికి పాఠకుడి మనసులో ఒక అసౌకర్యం మిగులుతుంది. అదే ఆమె విజయము.

జిలానీ బాను  భాషలో ఒక గల్లీ గాలి ఉంటుంది. ఒక ఇంటి అంతరంగపు గుసగుసలు ఉంటాయి.

ఆమె రచనలు చదివేటప్పుడు ఇవి కథలు కాదు, ఎవరో మన పక్కన కూర్చొని తమ జీవితం గురించి చెబుతున్నట్టు మనకు అనిపిస్తుంది.

ఆమె రచనల్లో మహిళలు తమ పరిస్థితిని అంగీకరించి కూర్చుండరు. వారు తమ సమస్యలకు పరిష్కారం వెతుకుతారు. కొన్నిసార్లు ఓడిపోతారు, కొన్నిసార్లు గెలుస్తారు. ఆ గెలుపు బహిరంగంగా కనిపించకపోయినా, అది వారి ఆత్మలో జరిగే మార్పు.

“Barish-e-Sang” కథా సంపుటిలోని కొన్ని కథల్లో, భార్య పాత్ర తన వ్యక్తిగత స్వప్నాలను కుటుంబ బాధ్యతల కోసం వదులుకుంటుంది. బయటి నుండి చూస్తే ఆమె ఓడిపోయినట్టే కనిపిస్తుంది. కానీ ఆమె ఒక మానసిక విముక్తిని పొందుతుంది —
“నేను ఎంచుకున్న నిశ్శబ్దం నా బలహీనత కాదు” అనే భావనతో.

జిలానీ బాను ఈ విధంగా ఓటమిలా కనిపించే జీవితాలను లోపల నుంచి విజయాలుగా చిత్రించింది.

మరొక కథలో వృద్ధురాలు తన పిల్లలు విదేశాలకు వెళ్లిన తర్వాత ఒంటరిగా మిగిలిపోతుంది. ఆ కథ వృద్ధాప్యాన్ని మాత్రమే కాకుండా, మారుతున్న కుటుంబ వ్యవస్థను ప్రశ్నిస్తుంది.

“Aiwane Ghazal” వంటి రచనల్లో యువతి పాత్రలు విద్య, స్వతంత్ర ఆలోచన కోసం పోరాడుతాయి.
వారి గెలుపు కేవలం డిగ్రీ కాదు — ప్రశ్నించే ధైర్యం.
కుటుంబ సంప్రదాయాల మధ్య పెరిగినా, తమకు తాము ఆలోచించాలనే సంకల్పం చూపిస్తాయి.

లోపల నుంచి తమ ప్రపంచాన్ని పునర్నిర్మించుకుంటాయి.

జిలానీ బాను సాహిత్యం మహిళా విముక్తిని నినాదాలుగా కాదు, మనస్తత్వ మార్పుగా ప్రతిపాదిస్తుంది.

ఆమె రచనలకు సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు (ఉర్దూ), రాష్ట్ర స్థాయిలో అనేక అవార్డులు, ప్రశంసలు లభించాయి.

అయినా జిలానీ బాను సాహిత్యాన్ని ఎప్పుడూ ప్రచారం కోసం ఉపయోగించలేదు. ఆమెకు రచన ఒక బాధ్యత. ఒక అంతరాత్మ పిలుపు.

ఈ కాలంలో పెద్ద పెద్ద మాటలు, ఘోషలు ఎక్కువయ్యాయి. అలాంటి సమయంలో జిలానీ బాను రచనలు మనకు ఒక విషయం గుర్తు చేస్తాయి —
నిజమైన మార్పు మౌనంలోనే మొదలవుతుంది.

ఆమె కథలు చదివిన తర్వాత మనం ఒక ప్రశ్నతో మిగిలిపోతాము .
“మన చుట్టూ ఉన్న ఈ మౌనాలను మనం నిజంగా వినగలుగుతున్నామా?”

*****